İyilik ve kötülüğün ebedi mücadelesini anlatan John Steinbeck’in Cennetin Doğusu (1952), İbranicede “seçebilirsin” anlamına gelen Timşel kavramına dayanır. 1900-1920 yıllarında babaları Adam Trask ile Kaliforniya’da yaşayan ve iyiliği (Aron) ve kötülüğü (Caleb) temsil eden kardeşler, anneleri Cathy’yi öldü sanır. Fakat Caleb, kardeşini annelerinin patronu olduğu geneleve götürdüğünde Aron’un dünyası altüst olur. Üzüntüden üniversiteyi bırakır, askere yazılır ve Birinci Dünya Savaşı’nda hayatını kaybeder. Kardeşinin ölümünden kendisini sorumlu tutan Cal, büyük bir ıstırap içindedir.
Cennetin Doğusu ve Aydınlanma Çağı
Adam’ın Çinli hizmetkârı Lee (Hoon Lee), üzüntüden felç geçirmiş patronuna ölmeden önce Caleb’ı suçluluk duygusundan azat etmesini söyler. Oğullarına kendi evlatları gibi bakmış Lee’nin sözünü dinleyen Adam, Caleb’in kulağına Timşel kelimesini fısıldayarak kardeşinin kendi seçimleri sonucunda genç yaşta öldüğünü vurgular.
“İstersen yapabilirsin” inancı, rasyonelliğin ve bilimin övüldüğü Aydınlanma Çağı’nda pekişir. Lee, “Kaderimizi kendimiz belirleriz. Tanrı değil.” diyerek kilise öğretilerinin hüküm sürdüğü ve özgür birey anlayışının henüz doğmadığı Orta Çağ’dan uzaklaştıklarını ifade eder. Roman, çağdaş okurlarına kaderine “Hükmedebilirsin!” mesajı verir.
Özgür irade ve kadın hakları
Cennetin Doğusu romanı, evli kadınların mülkiyet hakkının olmadığı 19. yüzyıl Amerikası’nda kadınların hür iradesi olamayacağını göz önüne almaz. Oysa dizide Cathy, evli bir kadının bedeninin ve parasının kocasının mülkü olduğunu vurgular. “Tek özgürlük iktisadi özgürlük” diyen karakter, kendi ayakları üzerinde durmak için kocasını bırakıp genelev patroniçesi olur. Çalışma, eğitim, hukuki haklarının sınırlı olduğu bir dönemde kadınlar, hayatlarına hükmedebilir mi?
Seçme özgürlüğüne inanan romanın, kendi arzusu dışında doğum yapan Cathy’yi “kötü anne” olarak damgalaması ironiktir. Kürtaj yasaklandığı için mecburen doğurduğu ikizlerini terk eder. Doktor, Cathy bir “katakulli” sebebiyle bebeği düşürürse onu polise şikâyet etmekle tehdit eder. Onu vicdansız addeden okuyucu, kadının aslında kocasıyla birlikte Connecticut’tan Kaliforniya’ya taşınmak istemediğini unutur. Romanda iyiliği ve merhameti temsil eden Adam, ölümden kurtardığı karısının isteklerine kulağını kapatır. Toplumda söz hakkı olmayan kadının sesine kulak verilmez.
John Steinbeck, Timşel’in savunucusu Amerikalı Çinli karakter Lee üzerinden ülkesinin kozmopolit yapısını resmeder. Fakat özgür irade felsefesini Adam’a öğreten Lee’nin kendi tercih hakkı yoktur. Evin hizmetkârı, yeni doğan ikizlere annelik yapar. Ona bir kez bile ne hissettiğini sormayan patronu Adam’ın evinde yaşamak kendi seçimi midir?
San Francisco’da bir kitapçı açmak için Adam’ın evinden ayrılır. Onu geri döndüren, çocukların hasreti kadar çektiği finansal zorluklardır. Örgü saçları ve “çekik” gözü sebebiyle dışlandığı toplumda, yuva bildiği Adam’ın evine sığınır. Cennetin Doğusu romanında Timşel kavramı, kadınlar ve göçmenler için henüz gerçekleşmemiş bir hayaldir.
Hür iradeyi savunan roman, 19. yüzyıl Amerika’sında sadece belirli bir kesimin özgür olabileceğini dikkate almaz. Nitekim, Aydınlanma Çağı’nda Alexander Pope’un, “Essay on Man” (1734) başlıklı şiirinde aklını ve bilgeliğini yücelttiği insan, varlıklı beyaz erkeklerdir. Kadınlar, köleler, beyaz olmayan ırklar insan yerine konmaz.
Cennetin Doğusu romanında günah keçisi ilan edilen seks işçisi Cathy, onu kırbaçlayan babasını, küçümseyen annesini, onun isteklerini duymayan kocasını ve annelik rolünü kendi arzusuyla seçmemiştir. Toplumsal cinsiyet eşitliğinin bulunmadığı ve ırkçılığın kol gezdiği Amerika’da özgür irade bir rüyadan ibarettir.
